BİLGİDEN HİKMETE GİDEN YOL
İnsanlık tarihi, bilginin peşinde geçen uzun bir yolculuktur. Okuyarak, duyarak, görerek vb. öğrenir ve zihni kavramlarla dolar. Bilgi zihni besler, ufku genişletir; ancak ne zaman, nerede ve nasıl kullanılacağını göstermez.
Bilgi; öğrenilen, okunan ve zihinde depolanan veridir. Ancak her bilgi insanı olgunlaştırmaz. Kuran, “Onların kalpleri vardır ama onunla kavrayamazlar” (Arâf 179) ayetiyle bunu hatırlatır. Önemli olan bilginin zihinde kalması değil, kalbe inip insanın yönünü belirlemesidir. Kalbe inmeyen bilgi, ağır bir yüke dönüşür.
Bilgi ile ilim arasındaki fark burada ortaya çıkar. Bilgi, öğrenilen şeydir. İlim ise, öğrenilen bilginin insanı düşündürmesi ve davranışa dönüşmesidir. Sadece bilmek bilgi olur; bildiğini anlamak ve uygulamak ise ilimdir. Peygamberimiz (s.a.s.) de, “Allah’ım, fayda vermeyen ilimden sana sığınırım” diyerek bu gerçeğe işaret etmiştir. Faydaya dönüşmeyen ilim, sahibini yüceltmez; sadece sorumluluğunu artırır.
Önemli olan ne kadar bilgiye sahip olduğumuz değil, bu bilginin bizi nasıl bir insan hâline getirdiğidir. Bilgi, insanı daha adil, merhametli ve sorumlu kılmıyorsa eksik kalır. Kuran’da bilgi, insanı hakikate yaklaştıran bir emanet olarak bildirilir.
“Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” (Zümer 9) ayeti; bilginin insanı büyütmek için değil, bilinçlendirmek için olduğunu gösterir. Kişi öğrendikçe kibirlenmez; haddini, acizliğini ve sorumluluğunu daha iyi kavrar.
Hikmet, bilginin yerli yerinde kullanılabilmesidir. Ne zaman konuşacağını, ne zaman susacağını; neyi, nasıl ve hangi üslupla söyleyeceğini bilmektir. Kuran-ı Kerim, “Kime hikmet verilmişse, ona büyük bir hayır verilmiştir” (Bakara 269) buyurur. Çünkü hikmet, bilginin olgunlaşmış hâlidir.
Günlük hayatta bunun karşılığını sıkça görürüz. Doğru, kırıcı bir dille söylendiğinde hakikati temsil edemez; hikmet ve merhametle söylendiğinde ise kalplere ulaşır. Fark, bilginin varlığında değil, kullanımındadır. Bilgi davranışa dönüşmüyorsa yol gösteren bir ışık olmaktan çıkar. Kuran bu gerçeği şöyle özetler: “Allah’tan, kulları içinden ancak âlimler hakkıyla korkar” (Fâtır 28). Buradaki korku, bilinç ve sorumluluğu ifade eder.
Şu soruyu sormadan bu yol tamamlanmaz: Bildiklerimiz bizi daha iyi bir insan yapıyor mu? Sözlerimiz yumuşuyor, kalbimiz merhametle genişliyor mu? Yaşanmayan bilgi insanı kurtarmaz; aksine ağır bir sorumluluk yükler.
Bilgi, aklı doldurur; ilim, bu bilgiyi kalpte anlam ve sorumluluk hâline getirir. Hikmet ise, bilgiyi doğru zamanda ve doğru şekilde kullanmamızı sağlar. Böylece bilgi, ağır bir yük olmaktan çıkar ve hayatımızı yönlendiren değerli bir güç hâline gelir.
Kalbin doyması için bilginin ışığa, ışığın yola; yolun da, hikmete dönüşmesi gerekir. Bilgiye çok yakın ama hikmete uzak olduğumuz şu günlerde yakarışlarımız vardır: “Allah’ım! İlmimizi faydaya, bilgimizi hikmete dönüştür. Yolumuzu aydınlat ve bizi başkalarına faydalı kullarından eyle… Amin!
(Yararlanılan Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Kur’an Yolu Tefsiri, Diyanet – Hadislerle İslam, Gazali, İhya-u Ulûmi’d-Dîn)
