AMELLERİN İÇİNİ BOŞALTAN HASTALIK
İslam ahlâkının temelini oluşturan ihlas, yapılan her ibadetin değerini belirleyen ana unsurdur. Bu nedenle ibadet ve hayırlı amellerde “gösteriş” anlamına gelen riya, kalbi hedef alan en sinsi manevi tehlikelerden biri olarak görülmüştür. Dini bir terim olarak riya, kişinin Allah rızası yerine insanların beğenisini kazanmak amacıyla ibadet etmesi veya iyilik yapmasıdır. İslam âlimleri bu davranışı “amellerin içini boşaltan bir hastalık” şeklinde nitelendirmiştir.
Kuran-ı Kerîm’de riya kavramı, bazı ayetlerde doğrudan isim veya fiil olarak geçer ve farklı örneklerle kınanır. Gösteriş için namaz kılan münafıkların hâli, “Onlar namaza kalktıklarında üşene üşene kalkarlar; insanlara gösteriş yaparlar” (Nisâ 142) ayetiyle açıklanır. Maun Suresi’nde ise namazı sadece görünmek için kılanlar ikaz edilir.
Sadakayı, Allah rızası gözetmeksizin, insanların görmesi için verenler de açıkça eleştirilir (Bakara 264, Nisâ 38). Yine Enfâl Suresi’nde, şöhret ve gösteriş için savaşa çıkanların da davranışları kınanır. Bu ayetler riya ile yapılan her amel ve davranışın, Allah katında değerinin olmadığına dikkat çeker.
Hz. Peygamber (s.a.s.) riyayı, “küçük şirk” olarak nitelendirir. Çünkü riya, kulun yönelmesi gereken ilahi rızayı gölgeleyerek insanların övgüsünü hedef hâline getirir. Müslim’de geçen şu hadis, riyanın ne kadar büyük bir tehlike barındırdığını gösterir: “Kıyamet gününde ilk sorgulanacaklardan biri, şehit olduğunu zanneden kişidir. Allah ona “Benim için mi savaştın?” diye sorar. Cesur denilsin diye savaştığı ortaya çıkınca yüzüstü cehenneme atılır.”
Riya bazen açıkça ortaya çıkar; kişi başkalarının görmesini isteyerek iyilik yapar. Ancak en tehlikelisi, farkında olmadan insan beğenisini arzulamaya dayanan gizli riyadır. İmam Gazali bu durumu şu şekilde özetler: “Riya, kalpte kök saldığında amelleri yavaş yavaş kemirir. Kişi farkına bile varmadan Allah için değil, insanlar için amel etmeye başlar.”
Riya denilince akla gelen en önemli surelerden biri, Maun Suresi’dir. Bu surede, dini yaşantıyı alışkanlığa veya gösterişe dönüştürenlere yönelik sert uyarılar yer alır. Namaz, ancak Allah için kılındığında değer kazanır; insanlara görünmek için eda edildiğinde ise ibadetin özü kaybolur. Sure, ibadetlerin ruhunu zedeleyen her türlü gösterişi reddeder.
Riya, amellerin içini boşaltan, ihlası örseleyen ve kulun Allah ile olan bağını zedeleyen derin bir manevi hastalıktır. İnsanların övgüsü geçicidir; fakat Allah’ın rızası ebedidir. Bu yüzden bir mümin, yaptığı her işte kalbini kontrol etmeli, niyetini yalnızca Allah rızasına yönlendirmeli ve ihlası korumaya gayret etmelidir.
Bayramlarımızın hakkımızda hayırlara vesile olmasını diliyor, sizleri selamlıyorum.
(Yararlanılan Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Kuran Yolu Tefsiri, Diyanet İşleri Başkanlığı-Hadislerle İslam)
