KUL SEÇER, TAKDİR TECELLİ EDER
“Her şey kaderse, benim sorumluluğum nerede başlıyor?” sorusu, imanın özüne dokunan önemli bir arayıştır. Kader inancı, İslam’ın temel esaslarındandır. Ancak kader, insanı pasif hâle getiren bir anlayış değildir. Aksine, kulun iradesine anlam kazandıran ilahî bir ölçüdür.
Kader, Allah’ın ezelî ilmiyle olacak her şeyi bilmesidir. İnsan, olayları geçmiş, şimdi ve gelecek şeklinde zaman içinde yaşar. Allah ise geçmişte olanları, şu anda yaşananları ve gelecekte olacakları bilir. O’nun bilgisi bizim bilgimiz gibi sonradan oluşmaz. Kuran bu hakikati şöyle ifade eder: “Şüphesiz biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık.” (Kamer 49).
Ancak Allah’ın bilmesi, kulun seçimini zorunlu kılmaz. Çünkü bilmek, zorlamak değildir. Bir öğretmenin, çalışkan bir öğrencinin başarılı olacağını bilmesi, onu zorladığı anlamına gelmez. Allah da kulunun neyi seçeceğini bilir. Fakat tercihi kul yapar. Sorumluluk da burada başlar.
İslam’a göre insan irade sahibidir. Düşünür, tercih eder ve hayatını buna göre şekillendirir. Bu yüzden yaptıklarından sorumludur. Kuran’da buyrulduğu gibi; “Kim doğru yolu seçerse kendi lehinedir; kim saparsa kendi aleyhinedir.” (İsrâ 15).
Hayat, tercihlerin sonuçlarını gösteren örneklerle doludur. Bir bıçak hem fayda hem zarar için kullanılabilir. Yaratma Allah’a aittir. Ancak onu nasıl kullanacağına insan karar verir. Bu nedenle sorumluluk kula aittir.
Allah, yarattığı her varlığa kendine özgü özellikler vermiş ve onları bu özelliklere uygun şekilde yönlendirmiştir. Nitekim bal arısı, Allah’ın yönlendirmesiyle hareket ederek insanlar için şifa olan balı üretir. Eşek arısı ise aynı tabiat içerisinde farklı özelliklere sahip olarak yaratılmıştır ve kendine özgü bir şekilde hareket eder. Bu durum, Allah’ın yarattığı varlıklara farklı özellikler verdiğini ve her birini kendi yaratılışına uygun şekilde yönlendirdiğini göstermektedir.
İnsan ise, diğer varlıklardan farklı olarak akıl ve irade sahibidir. Düşünür, değerlendirir, doğru ile yanlışı ayırt eder ve kendi tercihiyle bir yöne yönelir. Bu nedenle insan, yaptığı tercihlerden sorumludur. Allah insana doğruyu ve yanlışı göstermiş, ona seçme imkânı vermiştir. İnsan da bu imkânı nasıl kullandığına göre sorumluluk taşır.
Eğer insanın iradesi olmasaydı, emir ve yasakların bir anlamı kalmazdı. Cennet mükâfat, cehennem ise ceza olmazdı. Oysa Kuran insanı muhatap alır; onu uyarır, müjdeler ve sorumluluk yükler. Bütün bunlar, insanın irade ve tercih sahibi olduğunu ve yaptığı tercihlerden sorumlu tutulduğunu gösterir.
Peygamber Efendimiz (s.a.s.), kaderi yanlış anlayanları uyarmıştır. Sahabenin kader tartışmasından hoşnut olmamış ve şöyle buyurmuştur: “Size emredilenleri yapın, yasaklananlardan kaçının.” Bu söz, kaderi bahane ederek sorumluluktan kaçmanın doğru olmadığını açıkça ortaya koyar.
İnsan bazen hatasını kadere yüklemek ister. Başarısızlığı “kader”, ihmali “yazgı” diye adlandırır. Oysa kader, tembellik için bir sığınak değildir. Tedbiri terk edip sonucu kadere bağlamak tevekkül değildir. Hz. Peygamber bu dengeyi şöyle ifade etmiştir: “Önce deveni bağla, sonra Allah’a tevekkül et.”
Tevekkül, kulun üzerine düşeni yaptıktan sonra Allah’a güvenmesidir. İnsan gücünün yettiği ölçüde çalışır, tedbir alır ve sorumluluğunu yerine getirir. Sonucu ise Allah’a bırakır. Bu denge, insanı ne kibre götürür ne de umutsuzluğa düşürür.
Kuran bu gerçeği şöyle özetler: “Allah, bir toplumu, onlar kendilerini değiştirmedikçe değiştirmez.” (Râd 11). Değişim kuldan başlar. İnsan, kendi iradesiyle doğru tercihler yapar, üzerine düşeni yerine getirir ve değişim için gayret eder. Sonucun nasıl gerçekleşeceği ise Allah’ın takdirine bağlıdır. Bu nedenle kul gayret etmekle, Allah ise sonucu takdir etmekle ilişkilidir.
Kader, insanı pasif kılan bir yazgı değildir. İlâhî düzen içinde işleyen bir ölçüdür. İnsan seçer, gayret eder ve sorumluluk alır. Ardından takdir tecelli eder. Bu yüzden kader inancının özeti şudur: Kul seçer, takdir tecelli eder.
(Yararlanılan Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Kur’an Yolu Tefsiri, Diyanet-Hadislerle İslam)
